Τι είναι η Ανοικτή Πρόσβαση;
Η Ανοικτή Πρόσβαση είναι ένα κίνημα για την ελεύθερη και ανοικτή ηλεκτρονική (online) πρόσβαση σε ακαδημαϊκή/επιστημονική πληροφορία, όπως οι δημοσιεύσεις και τα δεδομένα. Μια δημοσίευση είναι ανοικτής πρόσβασης όταν δεν υπάρχει κανένα οικονομικό, νομικό και τεχνικό εμπόδιο στην πρόσβασή της. Δηλαδή, είναι δυνατή η ανάγνωση, μεταφόρτωση, αντιγραφή, διανομή, εκτύπωση, αναζήτηση και χρήση της για εκπαιδευτικούς ή άλλους σκοπούς στα πλαίσια πάντοτε των σχετικών νομικών συμφωνιών.
Ουσιαστικά πρόκειται για ένα μοντέλο έκδοσης-δημοσίευσης που αφορά την επιστημονική επικοινώνηση (scholarly communication), το οποίο καθιστά την έρευνα διαθέσιμη σε χρήστες χωρίς κόστος σε αντίθεση με το παραδοσιακό συνδρομητικό μοντέλο, όπου οι χρήστες έχουν πρόσβαση στην επιστημονική πληροφορία μέσω συνδρομής. Μεταξύ των πλεονεκτημάτων της ανοικτής πρόσβασης είναι η αύξηση της προβολής (visibility) και της επανάχρησης (reuse) των ακαδημαϊκών ερευνητικών αποτελεσμάτων.
Ενώ δεν υπάρχει κάποιος επίσημος ή νομικά κατοχυρωμένος ορισμός για την ανοικτή πρόσβαση, μπορεί κάποιος να ανατρέξει στους ορισμούς και στις αρχές της ανοικτής πρόσβασης, όπως διαμορφώθηκαν στις γνωστές Διακηρύξεις της Βουδαπέστης (Budapest Open Access Initiative) το 2002 και του Βερολίνου (Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities) το 2003. Η Διακήρυξη του Βερολίνου υπογράφηκε από πολλούς οργανισμούς και ιδρύματα διεθνώς, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών ακαδημαϊκών ιδρυμάτων.
Δημοσιεύσεις ανοικτής πρόσβασης (Open access to publications)
Πρόκειται για τις δημοσιεύσεις με τη μορφή εργασιών σε επιστημονικά περιοδικά, καθώς αυτός θεωρείται ο κυρίαρχος και επικρατέστερος τύπος επιστημονικής δημοσίευσης. Τα τελευταία χρόνια, όμως, αναπτύχθηκαν και λειτούργησαν διάφορα μοντέλα δημοσίευσης είτε μεμονωμένων κεφαλαίων είτε ολόκληρης μονογραφίας σε καθεστώς ανοικτής πρόσβασης προκειμένου να στηριχθεί το ερευνητικό έργο επιστημών στις οποίες προσιδιάζει αυτό το είδος δημοσίευσης σε σχέση με τη δημοσίευση εργασιών σε επιστημονικά περιοδικά. Παράλληλα, ενθαρρύνεται από διάφορους οργανισμούς, όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και η δημοσίευση των πρακτικών συνεδρίων και της γκρίζας βιβλιογραφίας (τεχνικές αναφορές κ.α.) σε καθεστώς ανοικτής πρόσβασης. Παρακάτω αναφέρονται τρόποι και μοντέλα δημοσιεύσεων ανοικτής πρόσβασης και συγκεκριμένα για περιοδικά και βιβλία ανοικτής πρόσβασης.
Μοντέλα δημοσίευσης σε περιοδικά
Όσον αφορά τη δημοσίευση εργασιών σε επιστημονικά ηλεκτρονικά περιοδικά, υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι έκδοσης και δημοσίευσης σε καθεστώς ανοικτής πρόσβασης. Αναλυτικά οι κύριοι δρόμοι στήριξης της ανοικτής πρόσβασης είναι:
- Ο χρυσός δρόμος (Gold route). Υλοποιείται με δύο διαφορετικούς τρόπους:
- Περιοδικά πλήρους ανοικτής πρόσβασης ή περιοδικά χρυσής ανοικτής πρόσβασης (full open access journals or gold open access journals). Πρόκειται για περιοδικά εκδοτών, στα οποία το σύνολο των δημοσιεύσεων είναι ανοικτής πρόσβασης. Στα περιοδικά αυτά δεν υπάρχει κόστος συνδρομής αφού είναι ανοικτά αλλά υπάρχει κόστος δημοσίευσης (Article Processing Charges), το οποίο επιβαρύνεται είτε ο ίδιος ο συγγραφέας/-εις είτε το ίδρυμά του/τους είτε ο χρηματοδότης της έρευνας. Λίστα με τα περιοδικά ανοικτής πρόσβασης υπάρχει στον ιστότοπο του Directory of Open Access Journals (DOAJ).
- Υβριδικά περιοδικά (hybrid journals). Πρόκειται για συνδρομητικά περιοδικά, τα οποία, όμως, επιτρέπουν τη δημοσίευση εργασιών ανοικτής πρόσβασης με την καταβολή του αντίστοιχου κόστους δημοσίευσης (APCs). Δηλαδή, στα περιεχόμενα των τευχών υπάρχουν δημοσιεύσεις ανοικτές και δημοσιεύσεις «κλειστές» (behind paywall), για τις οποίες απαιτείται συνδρομή προκειμένου να έχει πρόσβαση κάποιος.
- Ο πράσινος δρόμος (Green route). Βασίζεται και υλοποιείται με την αυτοαρχειοθέτηση (self archiving). Ο συγγραφέας της εργασίας καταθέτει την εργασία του είτε ως προδημοσίευση (preprint) είτε ως μεταδημοσίευση (postprint) είτε ως τελική δημοσίευση (author accepted manuscript or final peer-reviewed manuscript) σε θεματικό ή ιδρυματικό αποθετήριο πριν, ταυτόχρονα ή μετά τη δημοσίευσή της σε επιστημονικό περιοδικό. Συχνά οι εκδότες των περιοδικών απαιτούν η δημοσίευση να καταστεί ανοικτής πρόσβασης μετά την πάροδο συγκεκριμένου χρονικού διαστήματος (embargo period) και υιοθετούν διαφορετική πολιτική για κάθε έκδοση της δημοσίευσης (version). Για τις δημοσιεύσεις που χρηματοδοτούνται από προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχει η πρόβλεψη για περίοδο αποκλεισμού 6 μηνών για τις Θετικές Επιστήμες, Τεχνολογίας και Υγείας (Science, Technology, Medicine) και περίοδο αποκλεισμού 12 μηνών για Ανθρωπιστικές και Κοινωνικές Επιστήμες (Humanities and Social Sciences). Σχετικά με τα αποθετήρια ανοικτής πρόσβασης και τις πολιτικές τους, μπορεί κάποιος να επισκεφθεί τη λίστα στον ιστότοπο του Directory of Open Access Repositories (OpenDOAR).
- Ο αδαμάντινος δρόμος (Diamond route). Πρόκειται για δημοσιεύσεις σε περιοδικά ανοικτής πρόσβασης χωρίς κόστος δημοσίευσης για τον συγγραφέα. Η χρηματοδότηση αυτών των δημοσιεύσεων και περιοδικών γίνεται από βιβλιοθήκες, ιδρύματα, οργανισμούς κ.α..
Τρέχουσες συμφωνίες με όρους ανοικτής πρόσβαση για Έλληνες ερευνητές
Ο ΣΕΑΒ στηρίζει την Ανοικτή Πρόσβαση (στο εξής ΑΠ) σχεδόν από το ξεκίνημά της, υιοθετώντας πολιτικές και πρακτικές υποστήριξης του πράσινου, του χρυσού και του αδαμάντινου δρόμου. Σχετικά με τον αδαμάντινο δρόμο, ο ΣΕΑΒ στηρίζει συμμετοχικά προγράμματα για δημοσίευση ΑΠ, όπως το SCOAP3 και Open Library of Humanities (OLH). Σχετικά με τον χρυσό δρόμο, έχει υπογράψει αρκετές συμφωνίες με εκδότες, που προβλέπουν δημοσίευση εργασιών σε καθεστώς ΑΠ με μερική ή πλήρη κάλυψη του κόστους δημοσίευσης από τον ΣΕΑΒ.
Στην παρούσα φάση όλες οι συμφωνίες με πρόβλεψη για δημοσίευση ΑΠ στηρίζουν τη δημοσίευση εργασιών μόνο σε επιστημονικά ηλεκτρονικά περιοδικά.
Προκειμένου να «ενεργοποιηθεί» η πρόβλεψη για ΑΠ, πρέπει ο/η συγγραφέας αλληλογραφίας (corresponding author) να ανήκει στην κοινότητα των μελών του ΣΕΑΒ, όπως είναι ο φοιτητικός πληθυσμός, το ακαδημαϊκό και διοικητικό προσωπικό, οι κύριοι/ες ερευνητές/τριες κ.ά., να δηλώνει ή να επιλέγει από το μενού στο σύστημα του εκδότη το ίδρυμα-μέλος του ΣΕΑΒ στο οποίο ανήκει (affiliation) και να χρησιμοποιεί για την υποβολή τον ιδρυματικό του/ης λογαριασμό.
Σχετικά με τη χρήση ανοικτής άδειας, υπάρχει ισχυρή σύσταση από τον ΣΕΑΒ για την επιλογή της άδειας CC-BY (Αναφορά Δημιουργού). Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις άδειες Creative Commmons (CC) μπορείτε να βρείτε στην Υπηρεσία Νομικής Συμβουλευτικής (HEAL-Legal)
Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους όρους αυτών των συμφωνιών, μπορείτε να βρείτε εδώ.
Βιβλία ανοικτής πρόσβασης
Το μοντέλο δημοσίευσης βιβλίων και μονογραφιών σε καθεστώς ανοικτής πρόσβασης ξεκίνησε στο χώρο των Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών τα τελευταία χρόνια και βρίσκεται σε αρχικό στάδιο ακόμα. Υπάρχουν διάφοροι τύποι και μοντέλα δημοσίευσης που έχουν αναπτυχθεί από εμπορικούς εκδότες μέχρι μη κερδοσκοπικές πρωτοβουλίες. Όπως και στις δημοσιεύσεις σε περιοδικά έτσι και εδώ υπάρχει κόστος δημοσίευσης (Book Processing Charges), το οποίο επιβαρύνεται είτε ο συγγραφέας/-εις είτε το ίδρυμά του/τους. Αντίστοιχα για τα βιβλία υπάρχει μια λίστα βιβλίων ανοικτής πρόσβασης στον ιστότοπο του Directory of Open Access Books (DOAB).